Sztuka wyznaczania granic. Dlaczego tak trudno powiedzieć „nie”?

Dlaczego jednym łatwo odmówić, a innym nie?

Są ludzie, którzy potrafią odmówić bez większego problemu. Dziękują za propozycję, mówią, że tym razem nie mogą i wracają do swoich spraw.

Są też tacy, którzy zanim odpowiedzą, w ciągu kilku sekund zdążą przeprowadzić w głowie całą rozmowę.

• Co sobie pomyśli?
• Może zrobi mu się przykro?
• A jeśli uzna, że jestem egoistą?

I zanim zdążą znaleźć odpowiedź na którekolwiek z tych pytań, z ich ust pada dobrze znane: „Jasne. Nie ma problemu”.

Problem pojawia się dopiero później. Wieczorem. Następnego dnia. Czasem po kilku tygodniach.

Przychodzi zmęczenie. Rozdrażnienie. Złość. Ale bardzo często nie na drugą osobę. Na siebie. Bo przecież znowu powiedziałem „tak”, chociaż chciałem powiedzieć „nie”.

To nie jest kwestia charakteru

Przez lata wokół stawiania granic narosło wiele prostych odpowiedzi. „Musisz być bardziej asertywny”. „Naucz się odmawiać”. „Po prostu zacznij mówić «nie»”.

Brzmi rozsądnie. Tylko że gdyby to było takie proste, większość z nas nie miałaby z tym najmniejszego problemu.

Prawda jest taka, że wyznaczanie granic rzadko zaczyna się od odwagi. Znacznie częściej zaczyna się od historii, którą nosimy w sobie od dzieciństwa.

Czego uczymy się o granicach jako dzieci?

Małe dziecko nie zastanawia się, czy wolno mu płakać, złościć się albo powiedzieć, że czegoś nie chce. Ono po prostu to robi.

Dopiero z czasem uczy się, które emocje są mile widziane, a które lepiej schować. Które potrzeby można wyrażać otwarcie, a które lepiej przemilczeć.

Nie dzieje się to dlatego, że rodzice chcą skrzywdzić swoje dzieci. Najczęściej sami przekazują to, czego kiedyś zostali nauczeni.

Jedno dziecko usłyszy: „Widzę, że nie masz ochoty. Poszukajmy innego rozwiązania”. Drugie usłyszy coś zupełnie innego:

• „Nie wymyślaj”.
• „Przesadzasz”.
• „Grzeczne dzieci się nie kłócą”.

Z pozoru to tylko pojedyncze zdania. Ale z takich zdań powstają przekonania, które później towarzyszą nam przez wiele lat.

• Że lepiej nie sprawiać problemów.
• Że potrzeby innych są ważniejsze.
• Że miłość łatwiej dostać za bycie „wygodnym” niż za bycie sobą.

Nasz mózg nie lubi ryzykować utraty relacji

Jest taki ciekawy paradoks. Większość ludzi doskonale wie, że zdrowe granice są potrzebne. Potrafimy doradzić przyjaciółce: „Nie zgadzaj się na wszystko”, „Powiedz, co czujesz”, „Masz prawo odmówić”.

A potem sami odbieramy telefon, na który nie mamy siły odpowiedzieć. Zgadzamy się zostać dłużej w pracy. Po raz kolejny bierzemy na siebie czyjeś obowiązki.

Psychologowie Roy Baumeister i Mark Leary już w latach dziewięćdziesiątych opisali potrzebę przynależności jako jedną z podstawowych ludzkich potrzeb. Człowiek potrzebuje relacji nie tylko dlatego, że są przyjemne. Przez tysiące lat od nich zależało nasze przetrwanie.

Nasz mózg do dziś traktuje możliwość odrzucenia bardzo poważnie. Dlatego zwykła odmowa potrafi uruchomić lawinę myśli: może się obrazi, pomyśli, że jestem niewdzięczny, przestanie mnie lubić.

I choć realne zagrożenie często nie istnieje, organizm reaguje tak, jakby stawką było coś znacznie większego niż jedno wypowiedziane „nie”.

Nie wszyscy boimy się tego samego

Być może znasz osobę, która przeprasza niemal za wszystko. Za to, że zadała pytanie. Za to, że ma gorszy dzień. Za to, że czegoś potrzebuje.

Może znasz kogoś, kto zgadza się na kolejne obowiązki, choć od dawna nie ma już na nie siły. Albo kogoś, kto nigdy nie mówi o swoim zdaniu, bo najważniejsze jest dla niego to, żeby w domu był spokój.

Badania nad stylami przywiązania pokazują, że doświadczenia z pierwszych lat życia wpływają na to, jak przeżywamy bliskość również jako dorośli.

Osoby, które nauczyły się, że miłość jest nieprzewidywalna albo że trzeba na nią zasłużyć, częściej odczuwają lęk przed odrzuceniem. A tam, gdzie pojawia się lęk, granice często schodzą na dalszy plan.

Nie dlatego, że ktoś nie zna zasad asertywności. Dlatego, że w środku toczy się znacznie ważniejsza walka – między potrzebą zadbania o siebie a potrzebą utrzymania relacji.

Granice nie zaczynają się od słowa „nie”

To chyba największe zaskoczenie. Większość osób myśli, że granice wyznacza się w rozmowie. Ja coraz częściej mam wrażenie, że granice wyznacza się dużo wcześniej – w chwili, kiedy potrafimy zauważyć, co naprawdę czujemy.

Bo jeśli od lat jesteś zajęty spełnianiem oczekiwań innych, bardzo łatwo przestać słyszeć samego siebie. Nie wiesz już, czy jesteś zmęczony. Czy masz ochotę odpocząć. Czy zgadzasz się dlatego, że chcesz, czy dlatego, że boisz się odmówić.

A przecież trudno chronić granicę, której samemu się nie dostrzega. Może właśnie dlatego pierwszym krokiem nie jest nauczenie się mówić „nie”. Pierwszym krokiem jest nauczenie się słuchać siebie.

Dlaczego po odmowie pojawia się poczucie winy?

Wyobraź sobie dwie osoby. Pierwsza odmawia i po chwili przechodzi do swoich zajęć. Druga odmawia, ale przez następne dwa dni zastanawia się, czy nie powiedziała tego zbyt ostro. Czy kogoś nie uraziła. Czy nie powinna jednak zmienić zdania.

Co je różni? Niekoniecznie charakter. Bardzo często historia.

Poczucie winy jest jedną z emocji, które pomagają ludziom żyć w społeczeństwie. Dzięki niemu potrafimy naprawiać błędy, przepraszać i brać odpowiedzialność za swoje zachowanie.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy poczucie winy pojawia się nie dlatego, że zrobiliśmy coś niewłaściwego, ale dlatego, że zadbaliśmy o siebie.

Jeśli przez lata uczyliśmy się, że dobry człowiek zawsze ustępuje, pierwsze postawienie granicy może wywołać dyskomfort. To naturalne. Nie dlatego, że granica jest niewłaściwa. Dlatego, że jest nowa.

Odrzucenie boli bardziej, niż nam się wydaje

Kilkanaście lat temu psychologowie przeprowadzili prosty eksperyment nazwany Cyberball. Uczestnicy byli przekonani, że grają przez internet z dwiema innymi osobami w zwykłą grę polegającą na podawaniu sobie piłki.

Na początku wszyscy byli włączani do zabawy. Po chwili jednak dwaj pozostali gracze przestawali podawać piłkę jednej osobie. Wykluczali ją z gry.

To wszystko. Kilka minut. Żadnych obraźliwych słów. Żadnej kłótni. A mimo to uczestnicy opisywali smutek, napięcie i poczucie odrzucenia.

Późniejsze badania z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego pokazały coś jeszcze ciekawszego. W takich sytuacjach aktywują się obszary mózgu związane z odczuwaniem bólu fizycznego.

To nie znaczy, że odrzucenie boli dokładnie tak samo jak złamana noga. Pokazuje jednak coś bardzo ważnego: nasz mózg traktuje relacje niezwykle poważnie. Może właśnie dlatego czasem tak trudno powiedzieć „nie”, nawet jeśli wiemy, że mamy do tego pełne prawo.

A jeśli ktoś się obrazi?

To pytanie pojawia się wyjątkowo często. Ale warto odwrócić je o sto osiemdziesiąt stopni: a jeśli się nie obrazi?

A jeśli usłyszy spokojne:

• „Nie dam rady”.
• „Potrzebuję dziś odpocząć”.
• „To nie jest coś, na co chcę się zgodzić”.

…i po prostu to przyjmie? Zdarza się to znacznie częściej, niż nam się wydaje.

Problem w tym, że zanim sprawdzimy, jaka będzie reakcja drugiej osoby, zdążymy odegrać w głowie kilkanaście możliwych scenariuszy. Najczęściej tych najczarniejszych.

Granice są informacją, nie karą

Czasami wyobrażamy sobie granice jak mur. Coś, co oddziela nas od innych. A przecież można spojrzeć na nie zupełnie inaczej.

Granica mówi: „Tędy jest mi dobrze”. „Na to się zgadzam”. „Tego nie chcę”.

To nie atak. Nie krytyka. Nie próba kontrolowania drugiej osoby. To informacja o mnie.

Kiedy ktoś mówi: „Nie odbieram telefonów po dwudziestej” – nie odrzuca ludzi. Pokazuje, czego potrzebuje.

Kiedy ktoś mówi: „Nie chcę rozmawiać podniesionym głosem” – nie kończy relacji. Pokazuje, w jaki sposób chce ją budować.

Najtrudniejsze granice stawiamy najbliższym

Zaskakujące jest to, że wielu osobom łatwiej odmówić obcej osobie niż własnej mamie. Łatwiej powiedzieć „nie” klientowi niż partnerowi. Łatwiej postawić granicę w pracy niż dorosłemu dziecku.

Dlaczego? Bo tam, gdzie jest więcej emocji, pojawia się też większy lęk przed utratą bliskości.

To właśnie w najważniejszych relacjach najczęściej wracają stare schematy: chęć zadowolenia, unikanie konfliktów, branie odpowiedzialności za cudze emocje.

I właśnie dlatego praca nad granicami tak często prowadzi nas do pytań o dzieciństwo, rodzinę i doświadczenia, które ukształtowały sposób, w jaki dziś budujemy relacje.

Może granice nie są tym, czego się baliśmy

Z czasem coraz bardziej przekonuję się, że granice nie zaczynają się od słowa „nie”. Zaczynają się od pytania: „Co jest dla mnie ważne?”.

To pytanie nie sprawi, że nagle wszystkie rozmowy staną się łatwe. Nie sprawi też, że zniknie lęk przed czyjąś reakcją.

Może jednak sprawić coś innego – że coraz rzadziej będziemy opuszczać samych siebie tylko po to, żeby nikt nie poczuł się zawiedziony.

Na zakończenie

Nie wiem, jakie są Twoje granice. Nie wiem, ile razy w życiu zgodziłeś się na coś wbrew sobie. Nie wiem też, czy dziś łatwo jest Ci powiedzieć „nie”.

Wiem natomiast jedno. Granice nie pojawiają się z dnia na dzień. Nie są jedną rozmową. Jedną książką. Jednym warsztatem. Są procesem.

Procesem uczenia się siebie. Zauważania własnych potrzeb. Odwagi, by je nazwać. I gotowości, by uwierzyć, że można dbać o innych, nie rezygnując przy tym z siebie.

„Zdrowe granice nie służą temu, żeby budować dystans. Służą temu, żeby budować relacje, w których jest miejsce dla obu stron."

Jeśli czujesz, że temat wyznaczania granic jest Ci bliski, być może warto dać sobie czas, by przyjrzeć się mu głębiej.

Podczas warsztatu „Sztuka wyznaczania granic. Granice, które budują relacje” pracujemy metodą NeuroGrafiki® z wykorzystaniem algorytmu NeuroDrzewo. To nie jest nauka gotowych formuł ani ćwiczenie idealnych odpowiedzi.

To zaproszenie do zatrzymania się i spojrzenia na własne doświadczenia, przekonania i relacje z nowej perspektywy. Bo każda trwała zmiana zaczyna się od lepszego zrozumienia samego siebie.